Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej

NIE PRZEWIDZIELI...     8

Sprowadzenie Krzyżaków     12

POCZĄTKI KRYZYSU PAŃSTWA KRZYŻACKIEGO 40

Pyszni, perfidni, chciwi, skłonni do okrucieństw, gwałtów i łupiestw       

WOJNA TRZYNASTOLETNIA     46

Półpoddany polskiego króla 

POKÓJ I WOJNA     52

Zygmunt Stary wstępuje na tron      

„ŻAGIEW WOJNY ROZPALAJĄ …”     59

Nie pomogła wielkoduszność Polaków       

OSTATNIA WOJNA POLSKO-KRZYŻACKA     70

Jeszcze niewielkie państewko          

DROGA DO KOMPROMISU     88

Sekularyzacja pod namową Lutra    

CZYŻBY „HANIEBNY TRAKTAT”?     100

Hołd albo narodziny zaborcy

W OBLICZU WIĘKSZYCH ZAGROŻEŃ     117

Pierwsze reakcje na hołd pruski       

WOJNA HISTORYKÓW     125

Kiedy zaczął się czas zmarnowanych okazji i krótkowzrocznych decyzji?

DLA NIEMCÓW HOŁD PRUSKI BYŁ WSTYDEM     138

Upowszechniali „kulturotwórczą” rolę Krzyżaków

ŚCIGAJĄC CHIMERĘ     143

Składali hołdy królom Polski jeszcze sześciokrotnie          

WOJNA POWINNA ŻYWIĆ WOJNĘ     169

Zdradzieckie wolty elektora i walki o ujście Wisły

KOLEJNE USTĘPSTWA KRÓLA     183

Ostatnie hołdy z Prus Książęcych w 1641 i 1649 r.

KRÓL, KTÓRY NIE MIAŁ W SWYM PAŃSTWIE NIC DO POWIEDZENIA     191

Zerwanie zależności lennej Prus Książęcych od Rzeczypospolitej

SPRAWA KRYSTIANA KALKSTEINA     211

POLITYKA BAŁTYCKA JANA III     214

Szansa na inkorporację Prus Książęcych?   

Efekt SŁABOŚCI RZECZYPOSPOLITEJ:

„KRÓL W PRUSACH”     219

Projekty rozbiorowe Fryderyka I      

SKUTKI     225

Bibliografia     232

Wiele lat temu, wczesną jesienią 1992 r., przebywałem na miesięcznym stypendium w stolicy Austrii, prowadząc w wiedeńskich archiwach kwerendę do rozprawy habilitacyjnej poświęconej archiwom i uniwersytetom Galicji w dobie autonomii. Pewnego dnia przeczytałem w lokalnej gazecie, że wielki mistrz zakonu krzyżackiego odwiedził Rosję czasów prezydenta Borysa Jelcyna. Udał się tam, by w rejonie Wołgogradu (dawniej Stalingradu) oddać cześć pochodzącym z Austrii żołnierzom Wehrmachtu, poległym podczas jednej z ważniejszych batalii II wojny światowej. Notatka prasowa opatrzona była fotografią owego wielkiego mistrza, naturalnie w białym płaszczu z czarnym krzyżem.

I jeszcze jeden epizod z mego pobytu w naddunajskiej stolicy. Pewnej niedzieli, zamiast jechać jak zwykle na Mszę św. do polskiego kościoła przy ulicy Rennweg, niemal vis-à-vis wiedeńskiego Belwederu, udałem się do ścisłego centrum Wiednia na nabożeństwo w świątyni krzyżackiej (Deutschordenskirche – dosłownie: Kościół Zakonu Niemieckiego) przy ulicy Singerstrasse. Po odprawieniu Mszy św. przy ołtarzu pojawił się ksiądz, ale nie był ubrany w ornat, nie miał też białego płaszcza. Na jego czarnej sutannie widniał czarny krzyż z białymi obwódkami. Wiedziałem, rzecz jasna, że powstały w dobie wypraw krzyżowych Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego nadal istnieje, ale co innego wiedzieć, a co innego zobaczyć…

„Współcześni Krzyżacy, mający domy zakonne i kościoły m.in. w Austrii i w Niemczech,  prowadzący działalność duszpasterską i charytatywną, daleko odeszli od swych poprzedników uważających się za niemieckich szerzycieli kultury (Kulturträger), a jednocześnie wycinających w pień bezbronnych jeńców i na przykład gdańskich mieszczan w 1308 r. Jakże dalecy byli także od swojego wielkiego mistrza, który 5 wieków temu, klęcząc w czarnej zbroi przed polskim królem, kładł dłoń na księdze Ewangelii i składał przysięgę Rzeczypospolitej… To przełomowe wydarzenie, uwiecznione w powszechnej pamięci dzięki słynnemu obrazowi znakomitego mistrza Jana Matejki, budziło i nadal budzi gorące kontrowersje i dyskusje. 

Mówi się i pisze, że właśnie w kwietniu 1525 r. podjęte zostały fatalne decyzje, które w późniejszym efekcie doprowadziły krzyżackich spadkobierców i kontynuatorów do zainicjowania i dokonania rozbiorów Rzeczypospolitej. A może i do tego, że w latach 1938–1939 dramatycznie zaostrzył się problem tzw. korytarza, jak to określała propaganda III Rzeszy, prowadząc do wybuchu II wojny światowej? A nawet do tego (ocierając się w tym momencie o granice absurdu), że Stalin, nagrodzony obwodem królewieckim (do niedawna kaliningradzkim zwanym) ‘za decydujący wkład w rozgromienie faszystowskiej bestii’, ma dziś ‘godnego następcę’, któremu się roi przyłączenie do tej ‘obłasti’ tzw. Przesmyku Suwalskiego? 

Czyżby tym wszystkim nieszczęściom był winien ten majestatyczny monarcha z dynastii Jagiellonów, Zygmunt Stary, oraz ówczesna elita władzy? Nie przewidzieli oni, nie zdobyli się na racjonalne prognozy, nie przyjrzeli się mapom, a przecież były wtedy już takowe. A może jednak główną winę ponosił XIII-wieczny książę Mazowsza; Konrad mu było na imię… Wszak sprowadzając rycerzy zakonnych, nie mógł nie wiedzieć, z jakiego powodu zostali oni przez bratanków Węgrów wygnani z Siedmiogrodu. Cząstką winy można by zapewne obarczyć i Władysława Łokietka, który ‘zaprosił’ Krzyżaków do obrony Pomorza Gdańskiego przed Brandenburczykami; jak się tam usadowili i rozgościli, nie chcieli się pogodzić z utratą tych ziem nawet po przegraniu wojny trzynastoletniej… A może należałoby obwiniać raczej następców Zygmunta I, od jego jedynego syna poczynając, którzy, kierując się doraźnymi interesami, dopuścili do książęcego tronu w Królewcu brandenburską gałąź dynastii Hohenzollernów?

O tym, co wydarzyło się przeszło 500 lat temu w Krakowie, o samym wydarzeniu i jego następstwach, także o sukcesorach Zygmunta Starego, kolejnych Zygmuntach zwłaszcza, którzy pozwolili definitywnie w pierwszej połowie XVII w. na połączenie w jednym ręku dwóch stolic: Berlina i Królewca, opowiada ta książka. Obejmuje ona dwie podstawowe części: w pierwszej, obszerniejszej, opisano pokrótce dzieje zakonu krzyżackiego na historycznych ziemiach polskich aż do jego sekularyzacji uwieńczonej słynnym hołdem na Rynku stołecznego wtedy Krakowa. Druga część obejmuje kolejne hołdy pruskie złożone w XVI i XVII w. Opisane jest to na tle stosunków pomiędzy Prusami Książęcymi a Rzecząpospolitą i oparte na szerokim zarysie sytuacji międzynarodowej. 

W napisaniu tej pracy pomocne były liczne publikacje: monografie, artykuły, nagrania radiowe znakomitych polskich historyków, gruntownie badających omawianą tutaj tematykę, zwłaszcza profesorów: Mariana Biskupa, Marii Boguckiej, Igora Kąkolewskiego, Grzegorza Kucharczyka, Andrzeja Nowaka, Edwarda Opalińskiego, Edwarda Potkowskiego, ks. Alojzego Szorca, Barbary Szymczak, Bogdana Wachowiaka, Jacka Wijaczki, doktorów: Karoliny Grodziskiej, Marka Urbańskiego i wielu innych”.