Złoty cielec i fałszywi prorocy. Państwo jako narzędzie walki z Bogiem

PAŃSTWO ZIEMSKIE I PAŃSTWO BOŻE. POZORY NEUTRALNOŚCI

Łacińskie neuter ‒ jak podkreśla ks. Alojzy Jougan ‒ oznacza dokładnie „żaden z dwóch” w przeciwieństwie do uterque, oznaczającego „każdy z dwóch”, „którykolwiek z dwóch”. Zwykle używamy tego słowa na określenie kogoś, kto nie bierze udziału w sporze, a w konsekwencji nie opowiada się po żadnej ze stron. Sformułowanie „żaden z dwóch” może zatem być rozumiane jako odmowa identyfikacji z którąkolwiek ze stron sporu, a więc zachowanie równego dystansu w stosunku do obydwu. Może także być odczytywane jako przejaw obojętności na sam fakt zaistnienia sporu, który nas nie dotyczy, gdyż lokuje się w przestrzeni poza obszarem naszych zainteresowań bądź naszych kompetencji. Stąd o neutralności mówimy np. w odniesieniu do państwa, które nie bierze udziału w wojnie, nie angażuje się po którejkolwiek ze stron, aby nie dać się wciągnąć w konflikt zbrojny.

Powstaje jednak pytanie: co oznacza neutralność w relacjach wewnątrz państwa oraz kogo i do czego dokładnie ona zobowiązuje? Wydaje się, że mówiąc o neutralności państwa, mówimy o równym dystansie państwowych instytucji w stosunku do rozmaitych religii i stojących za nimi wspólnot religijnych, światopoglądów i wspólnot światopoglądowych czy filozoficznych, niekiedy zaś także o równym dystansie do rozmaitych systemów aksjologicznych. W konsekwencji otrzymujemy możliwe przynajmniej trzy teoretyczne typy neutralności: religijną/wyznaniową, światopoglądową i aksjologiczną (wartościującą). Mówiąc zaś, że państwo powinno być neutralne pod którymś z tych względów, myślimy o jego najważniejszych instytucjach, które powinny unikać stronniczości w powyższych zakresach. Niekiedy jednak oczekiwanie społeczne, polityczne czy prawne sięga dalej, aż po administrację samorządową czy przestrzeń publiczną, wobec której wysuwany jest postulat całkowitego jej ogołocenia („naga przestrzeń publiczna”) z wszelkich znaków wartościujących, kulturowych czy kojarzonych z którąkolwiek z grup społecznych. Ambicją wydaje się być w tym przypadku czwarty typ neutralności – neutralność historyczna i kulturowa.

Powyższe rozważania pozwalają wyróżnić pytanie o zakres (szerokość) pożądanej neutralności (religia, światopogląd, historia, kultura, aksjologia) i pytanie o głębokość neutralności (państwo, samorząd, przestrzeń publiczna).

Od teokracji do państwa świeckiego

„Starożytne państwo – pisze Joseph Ratzinger ‒ jest nieodłączne od jego bogów, i na odwrót – bogowie od państwa. Starożytna πόλις [polis] jest kościołem swojej religii, a jej populus [lud] jest cultor populus [ludem wyznawców]”¹. W ramach religii, w których świat ludzki i boski są ze sobą ściśle powiązane, tworząc jedno uniwersum ‒ zaznacza Peter L. Berger ‒ nieposłuszeństwo bogom było nie tylko politycznym czy etycznym wykroczeniem, ale także zakłóceniem kosmicznego porządku rzeczy, zagrażającym światu powrotem opanowanego przez rytuał chaosu. Inaczej mówiąc, wszystkie antyczne państwa basenu Morza Śródziemnego okazywały się organizacjami totalizującymi, odznaczającymi się utożsamieniem władzy religijnej i politycznej. Przedstawiciel rosyjskiego renesansu religijno-filozoficznego i mesjanista Włodzimierz Sołowjow (1853–1900) stwierdza, że w państwach tych właściwie nie było tego, co nazywamy dzisiaj społeczeństwem. „Z jednej strony podstawowa klasa społeczna ‒ chłopi, czyli rolnicy ‒ miała charakter niewolniczy, z drugiej strony również wolni obywatele, nie mając dla swego wspólnego życia żadnego absolutnego celu, nie znając niczego ponad państwem, byli przez to państwo pętani i pochłaniani. Gdzie praca dla celów ekonomicznych była poniżeniem, gdzie ziemię uprawiali niewolnicy, a religią zarządzali urzędnicy państwowi, tam życie społeczne, pozbawione swoich najbardziej istotnych celów, materialnych i duchowych, było całkowicie ograniczone formalnym celem państwowym, równoważeniem drogą prawa indywidualnych sił”². Aby dobrze zrozumieć ten fakt totalnej jedności – zauważa francuski filozof i historyk Pierre Manent (ur. 1949 r.)– musimy zdać sobie sprawę, że państwa te nie łączyły tego, co my rozdzielamy, ale to, co nigdy wcześniej nie zostało rozdzielone. Πόλις (polis) bowiem była zarazem wspólnotą religijną i polityczną. Obie doskonale się pokrywały, ponieważ odbierający cześć bogowie są bogami miasta, bogami konkretnego terytorium.

Manent stawia pytanie o to, która z tych wspólnot jest bardziej pierwotna. Czy to wspólnota polityczna kreowała wspólnotę religijną, czy też działo się raczej odwrotnie? Musimy stwierdzić, że istniały dwie wersje religijno-politycznego monizmu. Antyczna polis czy Cesarstwo Rzymskie, wraz z ich państwowymi bogami, są przykładami dominacji wspólnoty politycznej nad religijną. Religia była tu traktowana jako instrument polityki. W tej samej starożytności odnajdujemy jednak jedno państwo, w którym wspólnota religijna jest uprzednia w stosunku do wspólnoty państwowej, a pierwiastek religijny dominuje nad politycznym – jest to Izrael. Jako naród wybrany spośród wszystkich narodów przez jedynego prawdziwego Boga musi z powodu swojej unikalnej sytuacji religijnej odgrodzić się od innych narodów. W celu realizacji tego zadania powołuje do istnienia własne państwo³.

Rozmawiając dzisiaj o separacji religii i polityki, należy mieć świadomość, że kwestia ta pojawiła się w Europie dopiero wraz z chrześcijaństwem. Nie chodzi tylko o to, że słowo „Kościół” ma zastosowanie wyłącznie do wyznawców Chrystusa, ale również o to, że nigdy wcześniej nie istniała odrębna, niezależna od państwa instytucja religijna. Religia i polityka były ze sobą ściśle stopione instytucjonalnie. Nowy Testament przynosi całkowicie odmienne podejście do władzy. W Ewangelii św. Mateusza czytamy: „Oddajcie więc cesarzowi to, co jest cesarskie, a Bogu to, co boskie” (Mt 22,21). Zdanie to interpretowano jako wyraz chęci rozróżnienia dwóch porządków władzy: doczesnego i boskiego, świeckiego i duchowego. Było to przejawem ‒ jak podkreśla Chantal Delsol ‒ znacznie szerzej rozumianego dualizmu (tzn. odróżnienia sfery doczesnej i duchowej, świata ziemskiego i niebieskiego, ludzi i Boga) nieznanego w pogańskim antyku, w którym „wszystko było głęboko zjednoczone”⁴. Podstawy chrześcijańskiego dualizmu politycznego artykułuje św. Augustyn w Państwie Bożym, pierwszym chrześcijańskim traktacie politycznym, ukończonym w 427 r. „Chociaż – jak pisze – na świecie całym takie mnóstwo znajduje się przeróżnych narodów rozsianych po wszech krainach, narodów różniących się od siebie rozmaitymi obrzędami, zwyczajami, używającymi różnych języków, różnego uzbrojenia, różnej odzieży – to wszakże cały rodzaj ludzki z dwóch tylko społeczeństw się składa, które my zupełnie właściwie, idąc za naszymi księgami świętymi – dwoma państwami nazywamy. Jedno jest państwo ludzi pragnących żyć wedle ciała, drugie – pragnących żyć wedle ducha; każde w swojego rodzaju pokoju; a ponieważ osiągają to, czego pragną, więc też każde żyje w pokoju swojego rodzaju”⁵.

Mamy zatem dwa państwa, państwo ziemskie (civitas terrena) i państwo Boże (civitas Dei), a wraz z nimi dwa obywatelstwa: cielesne i duchowe. Między tymi dwoma państwami istnieje wewnętrzny konflikt, gdyż każdym z nich kieruje inna miłość, a jedna z drugą jest nie do pogodzenia. „Dwojaka tedy miłość dwojakie państwo uczyniła: ziemskie państwo uczyniła miłość własna aż do pogardy Boga posunięta; niebieskie państwo uczyniła miłość Boża aż do pogardy siebie samego posunięta. Ziemskie ‒ w sobie chwały szuka, niebieskie – w Panu. Bo ziemskie szuka jej u ludzi; dla niebieskiego Bóg, sumienia świadek, jest chwałą najwyższą”⁶. Przyjąwszy takie kryterium przynależności, Augustyn wprowadza wprawdzie dualizm, ale „dualizm niewidzialny”. Ludzie już teraz należą do jednego bądź drugiego królestwa, ale my nie potrafimy wskazać widzialnej granicy między obydwiema rzeczywistościami. Są tacy, którzy nie należą do widzialnego Kościoła, a może nawet go prześladują – jak Szaweł – ale z perspektywy Opatrzności Bożej już są do niego jakoś przyporządkowani. Są także korzystający z sakramentów, którzy niewidzialnie są obcy Kościołowi i zagrożeni wiecznym potępieniem⁷. „Walka między dobrem a złem – walka między dwoma państwami – pisze Pierre Manent ‒ odbywa się na głębokości niedostępnej ludzkim oczom i dla zwykłych narzędzi życia społecznego: tylko specjalne narzędzia i specjalna kompetencja Kościoła są zdolne działać na tej głębokości”⁸. Zjednoczenie rodzaju ludzkiego nie dokonuje się zatem za sprawą narzędzi politycznych, lecz duchowych.